ილია ჭავჭავაძესთან დაკავშირებით კონკრეტულ ისტორიულ ფაქტებზე მიანიშნებს მწერალი, დრამატურგი ლაშა ბუღაძე და მძიმე შეფასებებს აკეთებს:
“ზაქარია ჭიჭინაძეს უწერია, ილიასთან მივედით ეკლესიის ავტოკეფალიაზე სალაპარაკოდ და მწარე ენის მქონემ ვერ მოითმინა, ირონიით გვითხრა – თქვენი კეფალიისა მე არაფერი გამეგებაო…
ვახშმობას აპირებდნენ და ეს ხუმრობაც ალბათ აქედან… კეფალი-კეფალია…
რას არ ეცადნენ ჯერ იოსებ სტალინი, მერე კი სხვებიც, ჩვენი დროის რელიგიო-პოპულისტები, რომ ეს ჯიუტი და სარკასტული კახელი კაცი “მიეთვისებინათ”, მაგრამ მაინც ვერაფერი გამოუვიდათ საბოლოოდ: ილია იმად დარჩა, რაც არის – ლიბერალობა და პატრიოტობა სალანძღვად სიტყვებად არ გვიქცევიაო, სულ პატარა ბიჭი რომ უწერდა გარუსებულ ბობოლა-მამებს…
1937 წელს, ასი წლისთავი რომ აღუნიშნა სტალინმა (მიზეზებზე აქ არ დავწერ), სცენაზე სამი დიდი პორტრეტი ეკიდა თურმე: სტალინის, ბერიასი და ილიასი… ზოგან წერია, მეოთხეც იყო: ნიკოლაი ეჟოვისო. ეჟოვი და ილია… რა კარგად მოუგონა ჯუღაშვილმა! ჯერ ეჟოვი გაქრა, მერე თვითონაც, ბოლოს კი ლავრენტიც…
ახლა დაგვძახიან, ილია არ იკითხოთ, მარტო სანთლები უნთეთ ბრმადო…
ყველა ბიბლიური წინასწარმეტყველი მრისხანე და შეურიგებელია – ელია წინასწარმეტყველივით… ილიაც ასეთია, მაშინაც რომ პრობლემა იყო სხვადასხვა ფორმაციის ტერორისტისთვის და ახლაც რომ პრობლემად რჩება.
ტყუილია, რომ თითქოს მკვლელობის წინ უთქვამს, ილია ვარო… საბჭოთა რომანტიკული მითია უფხო ინტელიგენტზე. არაფერი მსგავსი. რამის თქმა თუ მოასწრო, მხოლოდ ამის: “მიდი, გარეკე… ” მაგრამ მეეტლე თედო ლაბაური მკვლელების აგენტი იყო და ადგილიდან არ დაძრულა. ილიას პისტოლეტი ედო და სავარაუდოდ სროლაც მოასწრო. ამბობენ, სწორედ მისი დაჭრილია გიგლა ბერბიჭაშვილი. ზურგიდან კი ილიკო იმერლიშვილმა ესროლა – სასიკვდილო ტყვიით, ქილერმა, წითელრაზმელმა. ესენი, ყველანი, წითელრაზმელები იყვნენ, რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის წევრები ბოლშევიკური ფრთიდან… ამ ჯგუფებს კი კობა ჯუღაშვილი მართავდა და კონტაქტი ჰქონდა. თბილისში ილიკო იმერლიშვილიც უნახავს. ორმოციან წლებში ფილიპე მახარაძეს აჰკიდეს ილიას მკვლელობის ერთმნიშვნელოვანი პასუხისმგებლობა, რადგან მახარაძე უკვე დიდი ხნის “მტერი” იყო, უკლონისტობის დროინდელი… ორჯონიკიძემ 1937 წელს მოიკლა თავი და ბარემ ის გახდა “ვინმე იმერელიც” (გეგონება, სხვა ცოდვები არ ეყოფოდა). სტალინურ პროპაგანდას იმეორებდნენ ეროვნული მოძრაობის დროს და ახლაც. არადა მკვლელი თუ არა, მკვლელებთან ახლოს ყველაზე მეტად ჩვენი “მთიელი” იდგა, “ჩვენი ჯაყო”.
ეს ამბავი ცხადია არ დასრულებულა. მტერი იგივეა და ილიას მითვისებას ახლაც ცდილობენ.
სულ კლავენ და მაინც ვერ მოკლეს“, – წერს ლაშა ბუღაძე სოციალურ ქსელში.
