“გეოპოლიტიკა: აზერბაიჯანის გაძლიერებული როლი და საქართველოს სტრატეგიული არჩევანი” – ალექსი ნონიაძის ანალიტიკა

აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ილჰამ ალიევის ვიზიტი საქართველოში ყოველთვის ყურადსაღები მოვლენაა კავკასიის რეგიონალური პოლიტიკის კონტექსტში. ოფიციალური ბაქო წლების განმავლობაში ატარებს პრაგმატულ საგარეო პოლიტიკას, რომლის განხორციელებაშიც მას მნიშვნელოვან მხარდაჭერას უწევს რეჯეფ თაიფ ერდოღანის ხელმძღვანელობით მოქმედი თურქეთი.
აზერბაიჯანმა არა მხოლოდ შეძლო გასული საუკუნის 90-იან წლებში დაწყებული ტერიტორიული კონფლიქტის თავის სასარგებლოდ გადაწყვეტა, არამედ ყოფილ მოწინააღმდეგე სახელმწიფოსთან,  სომხეთთან, დიპლომატიური ურთიერთობების აღდგენა და ისეთი პოლიტიკური კურსის აღება მოახერხა, რომელიც მას ეტაპობრივად აშორებს რუსეთის გავლენის ორბიტას.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, საერთაშორისო ურთიერთობებში, განსაკუთრებით დასავლეთთან მიმართებით, რუსეთი პოსტსაბჭოთა რესპუბლიკებისთვის ერთგვარ ბუფერულ ძალად ჩამოყალიბდა. ოფიციალური მოსკოვის გავლენის გარეშე ამ ქვეყნებს დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკის გატარება მნიშვნელოვნად უჭირდათ. თუ ბალტიის ქვეყნებმა და საქართველომ, დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან მალევე, მოახერხეს კრემლისგან დისტანცირება, ცენტრალური აზიისა და კავკასიის რესპუბლიკებს მსგავსი შესაძლებლობა ნაკლებად ჰქონდათ. ამ კონტექსტში, აზერბაიჯანის მიერ შედარებით ახლო წარსულში გადადგმული ნაბიჯები განსაკუთრებით საყურადღებოა.
ენერგორესურსებით მდიდარმა ბაზამ და თურქეთის მხარდაჭერამ ბაქოს საშუალება მისცა, არა მხოლოდ ევროპული, არამედ მსოფლიო პოლიტიკის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან აქტორად ჩამოყალიბებულიყო. შესაძლოა, გლობალური მასშტაბით ეს ცვლილება შედარებით ზომიერი ჩანდეს, თუმცა თავად აზერბაიჯანისთვის ეს მნიშვნელოვანი გარდატეხაა, რასაც ბაქოს აქტიური დიპლომატიური მოქმედებებიც ადასტურებს.

აზერბაიჯანის საგარეო პოლიტიკა დღეს ორ ძირითად საყრდენს ეფუძნება:

ერთი მხრივ — მდიდარ ენერგორესურსებს, ხოლო მეორე მხრივ — ქვეყნის სტრატეგიულ გეოგრაფიულ მდებარეობას.

პირველ შემთხვევაში, როცა ჰორმუზის სრუტე დაკეტილია, კასპიის ნავთობი და გაზის რეზერვები ევროპისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია. მიმდინარე მოვლენებმა ევროპის სახელმწიფოებს აჩვენა მარტო ახლო აღმოსავლეთის ენერგო რესურსებზე დამოკიდებულება რამდენად რისკის შემცველია, ამიტომ მიხვდნენ, რომ ალტერნატიული ვარიანტების ძიება საჭიროა. უფრო ადრე მსგავსი დასკვნები რუსეთთან მიმართებითაც გააკეთეს. ამ პირობებში აზერბაიჯანი საერთაშორისო ენერგეტიკულ რუკაზე სულ უფრო მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს.

აღნიშნული პროცესები გარკვეულწილად ეწინააღმდეგება რუსეთის ინტერესებს. რუსეთ-უკრაინის ომის შემდეგ რუსული ენერგომატარებლები მნიშვნელოვანი სანქციების ქვეშ მოექცა, რამაც ევროპისთვის ალტერნატიული წყაროების ძიება დააჩქარა. ამასთან, კასპიის ნავთობის ექსპორტის მნიშვნელოვანი ნაწილი ადრე რუსეთის ტერიტორიაზე გადიოდა, რაც მოსკოვს ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ბერკეტებს აძლევდა როგორც დასავლეთთან, ისე ბაქოსთან ურთიერთობაში. არსებული ცვლილებები კრემლის მხრიდან პოლიტიკური შანტაჟის შესაძლებლობებს ამცირებს.

ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა აზერბაიჯანისთვის ის არის, რომ ქვეყანას პირდაპირი გასასვლელი არ აქვს შავ ზღვაზე, რაც განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს მოლაპარაკებაში ქართულ მხარეს. შესაბამისად, აზერბაიჯანისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, თუ რა პოზიციას დაიკავებს საქართველო.

აზერბაიჯანის პრეზიდენტის თბილისში ვიზიტის ოფიციალურ პრესრელიზშიც იგივეს ვკითხულობთ, მხარეთა შორის შეხვედრისას საუბარი შეეხო ენერგეტიკის, აზერბაიჯანული ინვესტიციების, ბაქო-თბილისი-ყარსის რკინიგზის და ზოგადად ეკონომიკური კავშირების საკითხებს.

მეორე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა ასევე ზანგეზურის დერეფანი, რომელიც აზერბაიჯანისთვის გეოპოლიტიკური და ეკონომიკური ინსტრუმენტის ფუნქციას იძენს. მისი განვითარება და კონტროლი ქვეყანას საშუალებას აძლევს, გააძლიეროს საკუთარი პოზიციები როგორც რეგიონულ სატრანზიტო ჰაბმა და პარალელურად გამოიყენოს ეს შესაძლებლობა პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად.
ამ კონტექსტში, თურქეთის ინტერესიც სრულად ლოგიკურია — ის აქტიურად არის დაინტერესებული აზერბაიჯანზე გამავალი სატრანსპორტო დერეფნით, რადგან ოფიციალურ ანკარას ცენტრალურ აზიაში გრძელვადიანი და მასშტაბური სტრატეგიული ხედვა გააჩნია. ზანგეზურის დერეფანზე გავლენის შენარჩუნება და მისი ეფექტიანი ფუნქციონირების უზრუნველყოფა თურქეთს აძლევს შესაძლებლობას, არა მხოლოდ გაამყაროს კავშირები ცენტრალური აზიის ქვეყნებთან, არამედ შექმნას ალტერნატიული სახმელეთო მარშრუტები, რომლებიც მას ევროპასთან და ჩინეთთან პირდაპირი სავაჭრო ურთიერთობების გაღრმავებაში დაეხმარება.

შედეგად, ზანგეზურის დერეფანი აღარ არის მხოლოდ ინფრასტრუქტურული პროექტი — იგი იქცევა რეგიონული ძალთა ბალანსისა და ეკონომიკური გავლენის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტად, სადაც აზერბაიჯანი და თურქეთი ერთმანეთის ინტერესებს სტრატეგიულად ავსებენ.

ამ ფონზე, ბუნებრივია, განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს საქართველოს როლი და ის პოტენციური სარგებელი, რომელიც ქვეყანამ ამ გეოპოლიტიკური პროცესებიდან შეიძლება მიიღოს. პირველ რიგში, იზრდება საქართველოს მნიშვნელობა საერთაშორისო სატრანზიტო რუკაზე, რაც პირდაპირ აისახება ეკონომიკურ შემოსავლებზე, მათ შორის, კასპიის ენერგორესურსების ტრანზიტიდან. ამასთან, ტრანზიტული ფუნქციის გაფართოება სხვა სახის ტვირთებზეც გავრცელდება, რაც დამატებით ეკონომიკურ შესაძლებლობებს შექმნის.

შეჯამების სახით ვიტყვით – აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ვიზიტი უდავოდ მნიშვნელოვანია. უბრალოდ საქართველო დგას სტრატეგიული არჩევანის წინაშე, რომელიც გულისხმობს საგარეო პოლიტიკის არსებული პრიორიტეტების გადაფასებას:

• კერძოდ, გასათვალისწინებელია, რამდენად მიზანშეწონილია რუსეთთან დაძაბულობის არგაღრმავებაზე ორიენტირებული კურსის შენარჩუნება და რა მნიშვნელობა ენიჭება ამ ურთიერთობიდან მიღებულ ეკონომიკურ სარგებელს, მათ შორის, ენერგეტიკული ტრანზიტის მიმართულებით;

• ამავე დროს, მნიშვნელოვანია შეფასდეს, რამდენად შეესაბამება არსებული მიდგომები ქვეყნის გრძელვადიან ეროვნულ ინტერესებს, დემოკრატიული განვითარების მიზნებსა და საერთაშორისო პარტნიორებთან თანხვედრის აუცილებლობას.

ავტორი
ალექსი ნონიაძე